Dyskusja o Narodowych Siłach Zbrojnych

Gdańsk, 12-13 listopada 2002 r.

Nadbałtyckie Centrum Kultury w Gdańsku, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku oraz Franciszkańskie Centrum Kultury w Gdyni zorganizowały z okazji Święta Niepodległości publiczną dyskusję na temat żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych oraz żołnierzy innych formacji, którzy nie złożyli broni w okresie 1944-1945, lecz wierni przysiędze podjęli walkę z nowym okupantem.

Przez wiele lat temat antykomunistycznego podziemia w Polsce powojennej nie istniał w publicznej dyskusji. Fałszywy obraz historii tych lat trafiał do szkolnych podręczników i encyklopedii. Nawet po 1989 roku zrobiono niewiele, by bohaterom tamtych wydarzeń zapewnić należne miejsce w polskiej świadomości narodowej.

12 listopada 2002 r. o godz. 11 w dolnym kościele oo. Franciszkanów przy ul. Ujejskiego 40 w Gdyni odbył się wernisaż wystawy Żołnierze wyklęci, która była już wcześniej prezentowana, m.in. na terenie Sejmu RP. Wystawa przedstawia archiwalne fotografie, oryginalne druki oraz różnego rodzaju pamiątki ukazujące polskie podziemie antykomunistyczne po roku 1944. Podczas wernisażu miała miejsce projekcja nowego filmu dokumentalnego w reżyserii Iwony Bartólewskiej Wyklęci - Narodowe Siły Zbrojne. Wstęp historyczny wygłosił Jacek Pawłowicz (IPN O. Warszawa). W filmie występują byli żołnierze Narodowych Sił Zbrojnych, konsultantem historycznym jest Leszek Żebrowski. Film jest próbą pokazania historii Narodowych Sił Zbrojnych oraz motywacji młodych ludzi do podjęcia walki z okupantem niemieckim i sowieckim. Występujący w nim żołnierze NSZ mówią o swoim rozumieniu racji stanu, patriotyzmu i obowiązku żołnierskiego, braku zgody na nową okupację.



Podczas wernisażu wystawy i projekcji filmu w dolnym kościele oo. Franciszkanów zgromadziły się tłumy ludzi - przede wszystkim grupy młodzieży wraz z opiekunami, środowiska kombatanckie, przedstawiciele władz samorządowych i wojewódzkich. Pomimo obszernego wnętrza i licznych miejsc siedzących wiele osób oglądało film stojąc. Projekcja filmu spotkała się z dużym zainteresowaniem. Bardzo bogata warstwa narracyjna - ciekawe relacje uczestników wydarzeń, przemyślany komentarz historyczny, dokumentacja - przybliżały dzieje formacji, która w peerelowskiej propagandzie przedstawiana była w sposób jednoznacznie wrogi. Po projekcji zaproszono przybyłych do dyskusji panelowej, którą moderował o. Jarosław Herrmann. Była to jednocześnie okazja do zadawania pytań żołnierzom NSZ oraz twórcom filmu, którzy w komplecie stawili się kościele.

Bohaterkami spotkania były panie: Iwona Bartólewska - reżyser filmu oraz Jadwiga Białostocka, córka pierwszego dowódcy NSZ, pułkownika Ignacego Oziewicza. Temat dyskusji było szukanie relacji pomiędzy pokoleniami - jak zachowałoby się współczesne młode pokolenie w tragicznych, okupacyjnych warunkach? Pomimo zachęty ze strony kombatantów młodzież nie zadawała pytań, głos zabierała głównie dojrzała część publiczności.

Wystawa będzie czynna do 1 grudnia, codziennie w godzinach 11-18. Codziennie będą się też odbywały projekcje filmu I. Bartólewskiej: o godz. 10.00, 12.00, 14.00 i 16.30. Ojcowie franciszkanie zapraszają do obejrzenia wystawy i filmu - zarówno pojedyncze osoby, jak i zorganizowane grupy (szkolne i inne). Grupy szkolne, które wcześniej zapowiedzą swoje przybycie, mogą skorzystać z pomocy przewodnika historycznego.

Następnego dnia, 13 listopada 2002 o godz. 10 w sali Mieszczańskiej Ratusza Staromiejskiego (Nadbałtyckie Centrum Kultury) przy ul. Korzennej 33/35 w Gdańsku odbyła się dyskusja panelowa na temat Narodowych Sił Zbrojnych z udziałem zaproszonych historyków: dr. hab. Krzysztofa Komorowskiego (CBW Warszawa), Jerzego Kułaka (IPN Białystok), dr. Andrzeja K. Kunerta, dr. Rafała Wnuka (IPN Lublin) oraz Leszka Żebrowskiego. Moderatorem dyskusji był dyrektor NCK - Adam Hlebowicz.

Również tego dnia sala "pękała w szwach". Dyskusji przysłuchiwali się przedstawiciele środowisk kombatanckich, studenckich i naukowych.

Każdy z badaczy przedstawił swoje stanowisko w kwestii "NSZ a polska racja stanu". Naukowcy odnosili się do stosunków pomiędzy NSZ a AK, szukali źródeł "czarnej legendy" NSZ, propagowanej przez władze Polski powojennej. Pomiędzy Krzysztofem Komorowskim a Leszkiem Żebrowskim wywiązała się poważna polemika, dotycząca obiektywizmu badań naukowych dotyczących NSZ.

Natomiast Andrzej Krzysztof Kunert sugerował swoim przedmówcom - historykom z IPN-u sięganie nie tylko do dokumentów, lecz do źródeł powszechnie znanych, publicystycznych, bo tam właśnie, jego zdaniem, tworzył się złowrogi obraz NSZ-u. Argumenty naukowców wzbudziły żywą reakcję sali. Prowadzący spotkanie Adam Hlebowicz podejmował próby uporządkowania pytań i wypowiedzi, które dotyczyły bardzo różnych problemów i sytuacji. Np. Krzysztof Wyszkowski, nawiązując do wypowiedzi Rafała Wnuka nt. nacjonalizmu jako podstawowej ideologii NSZ-u, porównał antyniemieckość NSZ-u i koncepcje rozwiązania problemu niemieckiego po II wojnie św. do polityki Benesza po 1945 r. Córka pułkownika Oziewicza, pani Jadwiga Białostocka zdecydowanie kwestionowała stwierdzenie Rafała Wnuka, że "NSZ było partyjną bojówką". Dariusz Rogut z Akademii Świętokrzyskiej pytał Leszka Żebrowskiego o działalność Brygady Świętokrzyskiej. Głos zabierali akowcy walczący w Powstaniu Warszawskim, którzy wysoko oceniali postawę żołnierzy NSZ-u. Wyjaśnień domagano się również w odniesieniu do pojęcia "walk bratobójczych", zasadności ich używania w kontekście wojennej i konspiracyjnej rzeczywistości. Widoczne było, że uczestnicy spotkania mogliby długo jeszcze kontynuować wypowiedzi i pytania, m.in. dlatego, że chyba po raz pierwszy podjęto problematykę "wyklętych" w tak szerokiej, publicznej formule.

W opinii młodych ludzi, z uwagą przysłuchujących się sporom naukowym i kontrowersjom, konieczne jest podejmowanie działań edukacyjnych, które jednoznacznie zmierzą się z zakłamaną historią, uprawianą w PRL. Spory współczesnych, poważnych badaczy pokazują z jednej strony, jak bardzo pogmatwana i "spreparowana" jest nasza wojenna i powojenna historia, a z drugiej - jak niełatwy jest wysiłek naukowców szukających prawdy historycznej.

Cykl imprez nt. Narodowych Sił Zbrojnych, zorganizowanych pod patronatem regionalnych mediów wspólnie przez Oddział Gdański IPN, Nadbałtyckie Centrum Kultury w Gdańsku i Franciszkańskie Centrum Kultury w Gdyni, okazał się niebanalną, adresowaną do całego społeczeństwa propozycją świadomego zmierzenia się z trudną historią naszego Narodu.

15.11.2002

Przedruk z witryny Instytutu Pamięci Narodowej.