Tomasz Kurpierz

16 października 2002 r.w sali posiedzeń Rady Miejskiej w Bielsku-Białej odbyła się sesja naukowa "Podziemie niepodległościowe na Podbeskidziu w latach 1939-1947".

Referaty zaprezentowane w pierwszej części sesji dotyczyły działalności podziemia zbrojnego i politycznego w okresie okupacji hitlerowskiej. Mieczysław Starczewski przedstawił referat Struktury Okręgu cieszyńsko-podhalańskiego Stronnictwa Narodowego i Narodowej Organizacji Wojskowej w latach 1939-1945, w którym wskazał między innymi na zaangażowanie wielu działaczy niepodległościowych zarówno w konspirację narodową, jak i akowską. Działalność inspektoratu cieszyńskiego ZWZ-AK zaprezentował Michał Heller. We wprowadzeniu opisał sytuację polityczną w Cieszynie bezpośrednio przed wybuchem drugiej wojny światowej. Następnie pokazał zmiany organizacyjne, funkcjonowanie inspektoratu cieszyńskiego oraz okoliczności aresztowań czołowych działaczy konspiracyjnych z Cieszyna i okolic. Problem penetracji polskiego podziemia niepodległościowego przez niemiecki aparat terroru został poruszony w referacie Ryszarda Kaczmarka Władze niemieckie wobec podziemia niepodległościowego na Podbeskidziu w latach 1939-1945. Autor podjął próbę ustalenia stanu wiedzy władz niemieckich na temat polskiego podziemia niepodległościowego, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki metod na Podbeskidziu. Przedstawił również postulaty badawcze, między innymi konieczność kwerendy w tych zespołach (na przykład w aktach gminnych i miejskich), które dotąd na ogół nie były badane pod kątem działalności hitlerowskiego aparatu terroru. W niektórych przypadkach da to możliwość przynajmniej częściowego odtworzenia zaginionych materiałów wytworzonych przez katowickie gestapo.



Druga część sesji została poświęcona działalności podziemia antykomunistycznego na Podbeskidziu w pierwszych latach wprowadzania władzy ludowej. Referat Działalność podziemia niepodległościowego w okolicach Bielska-Białej w latach 1945-1947 przedstawił Jerzy Polak. Skupił się na organizacjach głównie o charakterze poakowskim. Zwrócił uwagę na fakt, że jedną z metod działania konspiracyjnego na Podbeskidziu w pierwszej połowie 1945 r. było wnikanie w struktury Milicji Obywatelskiej. Uczynił tak między innymi Henryk Flame "Bartek", dowódca największego zgrupowania działającego na Podbeskidziu do 1947 r., wstępując w szeregi MO w Czechowicach. Przez kilka miesięcy gromadził wokół siebie ludzi pragnących kontynuować działalność konspiracyjną.

 

Henryk  Flame ps. Bartek
Henryk Flame ps. "Bartek" zastrzelony 1 XII 1947 r. przez funkcjonariusza MO w barze w Zabrzegu. Zdjęcie ze zbiorów E. Talika.

Informację na temat biegu śledztw w sprawach dotyczących zbrodni komunistycznych wobec członków podziemia niepodległościowego na Podbeskidziu przedstawił prokurator Przemysław Piątek z OKŚZpNP w Katowicach. Postępowania w ośmiu przypadkach dotyczą stosowania tak zwanych niedozwolonych metod śledczych przez funkcjonariuszy Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego z terenu Podbeskidzia, a w jednym przypadku postępowania asesora Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach, który przekroczył swoje uprawnienia, orzekając karę śmierci. Najobszerniej zostały przedstawione założenia i przebieg śledztwa w sprawie masowej zbrodni zabójstwa (około 200 osób)członków zgrupowania NSZ pod dowództwem "Bartka". Zaginęli w czasie rzekomego transportu na Ziemie Zachodnie, zorganizowanego przez agentów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, podających się za członków VII Okręgu NSZ.

Przebieg procesów żołnierzy podziemia niepodległościowego na Podbeskidziu przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Katowicach w latach 1946-1947 zaprezentował Tomasz Kurpierz. Scharakteryzował między innymi okoliczności wybranych procesów pokazowych w Cieszynie i Bielsku oraz niektóre aspekty postępowań przygotowawczych. Zwrócił uwagę na udział funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa w przygotowaniu rozpraw i ich wpływ na treść i wysokość orzekanych wyroków. Przedstawił także podstawowe informacje dotyczące działalności Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach.

Po wysłuchaniu referatów przewidzianych programem sesji odbyła się dyskusja, w której poruszono między innymi problem miejsc pochówku ofiar władz bezpieczeństwa w Bielsku-Białej.

Sesję zorganizował OBEP Katowice, a poprowadził zastępca dyrektora BEP IPN Władysław Bułhak. Uczestniczyli w niej między innymi wiceprezes IPN Janusz Krupski, prezydent miasta Bielsko-Biała Bogdan Traczyk oraz dyrektor Oddziału IPN w Katowicach Andrzej Sikora. Referaty wygłosili pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej - Oddział w Katowicach, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej oraz Akademii Obrony Narodowej w Warszawie.

Przedruk z "Biuletynu Instytutu Pamięci Narodowej", nr 11(22) z listopada 2002, ss. 80-82.